Sta je op een bruiloft in Trabzon, dan hoor je het al voordat je het ziet: een kleine driesnarige viool, rechtop op de knie gehouden, snel strijkend, die een hele rij dansers aanzet die elkaars armen vasthouden en hun schouders laten glinsteren. Dat instrument is de kemençe , en langs de oostelijke Zwarte Zeekust is het hét geluid van het hele feest. Als mensen zoeken naar "Zwarte Zee kemençe", bedoelen ze deze, de Karadeniz kemençe , een langwerpige, bootvormige viool die je staand of zittend bespeelt, schuin voor je uit. In onze winkel verkopen we hem, we zetten hem klaar en we krijgen er vaak vragen over. Dus laat ik je uitleggen wat het precies is.
Wat een kemençe is, en de verwarring rond de naam die we eerst moeten ophelderen.
Dit is iets waar bijna elke beginner tegenaan loopt, en eerlijk gezegd maken veel blogs er ook fouten mee. Het woord "kemençe" verwijst naar twee totaal verschillende instrumenten.
Het eerste instrument is ons onderwerp: de Karadeniz kemençe , de Zwarte Zee kemençe. Lang, smal, boot- of flesvormig, met drie snaren, rechtopstaand bespeeld. Het komt van de oostelijke Zwarte Zeekust en stamt af van de oude Pontische lier uit de Byzantijnse wereld. Dit is de volksviool die de dans begeleidt.
De tweede is de klassieke Ottomaanse kemençe , ook wel armudî kemençe genoemd. "Armudî" betekent peer, en dat zegt alles: het instrument heeft een afgeronde, peervormige klankkast. Het wordt gebruikt in Ottomaanse kunstmuziek, het verfijnde fasıl -repertoire, het heeft darmsnaren en de speler dempt de snaren met de zijkanten van de vingernagels. Andere vorm, andere muziek, andere techniek. Dezelfde naam.
De snelste manier om ze uit elkaar te houden: als het instrument peervormig is en de speler de snaren met zijn vingernagels aanraakt, dan is dat de klassieke kemençe , niet die van ons. Als het instrument lang en bootvormig is en bespeeld wordt met de vingertoppen naar buiten op een dansvloer, dan is dat de Zwarte Zee-kemençe. Hier is een eenvoudige tabel ter verduidelijking.
De meeste mensen die ons schrijven, willen de eerste. Dat is degene die we bouwen en verkopen, dus daar zal ik het steeds over hebben.
Constructie: één blok hout, geen toetsenbord.
Een Zwarte Zee-kemençe is gesneden. Niet gelijmd uit gebogen latten zoals een vioollichaam, maar uitgehold uit één massief blok hout, waarbij de klankkast, de hals en de stemkast één geheel vormen. Het Turkse woord hiervoor is oyma , gesneden. De maker kiest een goed blok, meestal pruimen-, moerbei-, jeneverbes- of walnoothout, en snijdt daar de gewenste vorm uit. Pruimenhout is het hout waar veel oude makers bij zweren. Wij gebruiken moerbeihout , dat zich goed laat snijden en een warme, aanwezige klank geeft.
Bovenop komt een apart klankbord, een dunne plaat van sparren- of dennenhout, licht gebogen, die over de holle klankkast rust. Twee kleine klankgaten. Een lage brug. De hals loopt naadloos over in de klankkast, zonder echte onderbreking, en die lange, ononderbroken lijn is waar de boot- of flesvorm vandaan komt.
Als je van ouderwetse volksnamen houdt, de spelers hebben ze voor alles. De brug wordt bijvoorbeeld "de ezel" genoemd, eşek , omdat hij de last draagt. De drie snaren hebben ook elk een naam: kapan , sağır ("doof") en zil ("bekken"). Je hebt dat allemaal niet nodig om te spelen. Het is gewoon leuk om te weten dat je instrument al zo lang gebruikt wordt dat het bijnamen heeft gekregen.
De drie snaren en de stemming
Drie snaren, en ze zijn gestemd in reine kwarten. Dat is de constante factor bij alle Black Sea kemençes: de intervallen zijn kwarten.
Ons standaard instrument van 55 cm is gestemd in EAD , van laag naar hoog, wat in de Turkse notenbenamingen Mi-La-Re is . Dat is de praktische stemming waarmee ik je zou aanraden te beginnen. Als je echter Wikipedia of andere bronnen raadpleegt, zul je vaak BEA tegenkomen. Beide stemmingen zijn correct, en dit is het deel dat concurrenten nooit uitleggen: de kemençe is verkrijgbaar in verschillende lengtes, en elke lengte heeft zijn eigen stemming. Er is geen enkele "correcte" stemming. Een korter instrument klinkt hoger, een langer instrument lager. De 55 cm is de meest voorkomende maat, en dat is de maat die wij op voorraad hebben, dus EAD is het getal dat telt voor het instrument dat je daadwerkelijk van ons ontvangt.
De snaren zelf waren vroeger van zijde. Rond 1920 stapten gitaristen over op metalen, stalen snaren, en dat is wat iedereen tegenwoordig gebruikt. Een klein detail dat de tijd verraadt, maar het laat wel zien dat de moderne, heldere klank pas ongeveer een eeuw oud is.
En dan het geluid. Omdat er geen toets is en de brug bijna plat ligt, heeft de strijkstok de neiging om twee snaren tegelijk te raken. De natuurlijke klank van de kemençe bestaat dus uit drones en dubbelgrepen, twee noten die tegelijk klinken, vaak parallelle kwarten, met een zoemende, dreunende textuur eronder. Dit is geen zuivere viool met één enkele snaar. Beginnende spelers worstelen hier soms mee, proberen één snaar te isoleren en raken gefrustreerd. Doe dat niet. Het dubbele, dreunende geluid is juist de werking van het instrument. Het is het hele karakter van de Zwarte Zee-muziek.
Hoe speel je de Zwarte Zee kemençe: houding, strijkstok en vingerzetting?
Je houdt hem verticaal. Zittend rust hij op je knie of dij, een beetje naar je toe gekanteld. Staand, en spelers spelen er vaak staand op, zelfs tijdens het dansen, houd je hem schuin voor je uit. De stemknoppen wijzen dan omhoog en van je af.
De boog is kort, zo'n 50 tot 60 cm, en wordt traditioneel bespannen met paardenhaar. Je houdt de boog constant in beweging. De Zwarte Zee-boogtechniek is druk en constant, met veel snelle heen-en-weerbewegingen, geen lange, langzame slagen.
En nu het belangrijkste dat je moet onthouden over het bespelen van de kemençe , want dit is het feit dat blogs het vaakst verkeerd interpreteren. Je drukt de snaren af met de kussentjes van je vingers , de vlezige voorkant, precies zoals bij een viool. Niet met je nagels. De nageltechniek, waarbij je de snaar vanaf de zijkant met je nagel aanraakt, hoort bij de klassieke peervormige armudî kemençe, dat andere instrument dat ik hierboven beschreef. Bij de Zwarte Zee kemençe gebruik je de kussentjes van je vingers. Als iemand je vertelt dat je je nagels moet gebruiken bij een bootvormige kemençe, dan verwisselen ze de twee instrumenten. Dat zeg ik vol overtuiging.
Waar het leeft: de horon, en een meester om in de gaten te houden
De kemençe is de leidende stem van de horon , de snelle, cirkelvormige kettingdans van de oostelijke Zwarte Zee. Dansers vormen een rij of een kring, met trillende schouders en snelle, strakke voeten, en de kemençe is de drijvende kracht achter alles. Naarmate de dans vordert, neemt het tempo toe, en de kemençe versnelt mee.
De horon loopt in aksak- ritmes, "hinkende" maatsoorten die niet gelijkmatig te verdelen zijn, zoals 7/8, 5/8 en 7/16. Als je gewend bent aan een 4/4-maatsoort, voelen deze in eerste instantie onevenwichtig aan, en juist die scheve verhoudingen zetten mensen in beweging.
Een belangrijk detail, dat gidsen vaak verdoezelen: de kemençe is niet overal het belangrijkste instrument aan de kust. Rond Trabzon en Giresun domineert het instrument. Ga je oostwaarts naar Rize en Artvin, dan neemt de tulum, de doedelzak, het over. De hele traditie vindt zijn oorsprong in de gedeelde Lazische en Pontische Griekse wortels. Na de bevolkingsuitwisseling van 1923 nam de Griekse kant het instrument mee naar Griekenland als de "Pontische lier", waar het tot op de dag van vandaag nog steeds bespeeld wordt.
Enkele namen om te kennen. Picoğlu Osman (Osman Gökçe, 1901-1946) uit Görele was een van de eerste meesters die opnames maakte. En Katip Şadi (1932-2020), eveneens uit Görele, speelde zo'n zeventig jaar, nam 27 platen op en stond bekend om het ter plekke bedenken van gezongen teksten, waarbij hij live verzen verzon terwijl hij boog.
Je kunt Katip Şadi zelf aan het werk zien. Dit is hij live op de horon tijdens het Giresun Çanakçı festival in 2009, de meester in levende lijve. Kijk hoe hij de Zwarte Zee kemençe op zijn knie legt, hoe de strijkstok bijna nooit stilstaat, en luister naar de melodielijnen die hij zingt, ter plekke verzonnen.
Als je dieper in de geschiedenis wilt duiken, is de Wikipedia- pagina over Kemençe aan de Zwarte Zee een goede bron om verder te lezen.
Hoe kies je er een, en voor wie is die bedoeld?
Een goede kemençe is eenvoudig te beoordelen. Je wilt een strak, uit één stuk gesneden blok met een gelijkmatig, goed passend klankbord. Je wilt stemknoppen die goed vastzitten, daarom zijn ebbenhouten stemknoppen de moeite waard. En je wilt dat het instrument speelklaar is, inclusief strijkstok, zodat je het meteen kunt oppakken en bespelen zodra het aankomt.
Je hebt geen elektrische viool van 999 dollar of een professioneel instrument nodig om te beginnen. Dat is geld uitgeven aan een instrument waarvan je het geluid nog niet kunt horen. Onze Black Sea kemençe kost 139 dollar: 55 cm, gesneden uit moerbeihout, ebbenhouten stemknoppen, gestemd in EAD, en wordt geleverd inclusief strijkstok. Het is een echt, bespeelbaar instrument, geen decoratie voor aan de muur, en het is het juiste instrument om op te leren spelen. Als je al viool speelt, is de overstap snel gemaakt, en zo niet, dan zijn de drie snaren en de vingersteunen een laagdrempelig beginpunt.
Verzorging
Er valt niet veel over te zeggen, en dat is goed nieuws. De Black Sea kemençe is een duurzaam instrumentje. Er gaat niet veel mis mee, behalve dat je af en toe de snaren moet vervangen als ze oud of dof worden. Bewaar het in een normale kamer, gebruik hetzelfde gezonde verstand als bij elk ander houten instrument, en het blijft gewoon spelen. Geen gedoe.
Dat is de kemençe. Een uit hout gesneden boot van moerbeihout, drie stalen snaren in kwarten, een korte, sierlijke strijkstok en een paar eeuwen dansgeschiedenis erachter. Als u nieuwsgierig bent naar het geluid, is dit een goed en eerlijk instrument om mee te beginnen. We hebben het op voorraad en speelklaar in onze winkel. Kom gerust kijken en neem contact met ons op als u vragen heeft voordat u tot aankoop overgaat.
Daniel Karni
Multi-instrumentalist, oedliefhebber en expert in Arabische en Turkse muziekinstrumenten. Oprichter van Ethnic Musical, een bedrijf dat sinds 2009 samenwerkt met instrumentenbouwers in Turkije, Armenië en daarbuiten om hoogwaardige handgemaakte Turkse en Arabische muziekinstrumenten te vervaardigen.