Een gastartikel van Anthony Tammer, die in 1976 in Skopje de kaval leerde bespelen. Het is een bewerking en samenvatting van zijn artikel ' The Chifte Kaval Tradition in the Balkans' , gepubliceerd in het Journal of Turkish Organology (2026).
In drie Balkanlanden bestaat de traditie om kavals in paren te maken, die in één koffer of op één dubbele stokhouder worden bewaard, zodat twee mensen ze tegelijk kunnen bespelen en in harmonie met elkaar kunnen spelen. In Bulgarije worden ze chifte kavali genoemd, en naast Bulgarije komt de chifte kaval ook voor in Kosovo en Noord-Macedonië. "Chifte" betekent "dubbel" in het Turks, maar er lijkt geen recente aanwezigheid van gepaarde kavals in Turkije te zijn.
Wanneer twee herders samen spelen, bijvoorbeeld in het Shargebergte met een kudde schapen in de buurt, speelt de ene de melodie en de andere een bourdon, perfect in harmonie. Na jarenlang samen spelen leren ze om beurtelings adem te halen, zodat er nooit een plotselinge stilte valt. Het publiek is sowieso niet zozeer geïnteresseerd in de intonatie: dansers, schapen en herdershonden.
Ik heb een goede vriend, een schaapherder die in een huifkar woont vlakbij Brno in Tsjechië. Hij was helemaal weg van het geluid van de kaval en liet er een maken. Een paar maanden geleden schreef hij me dat zijn schapen voor het eerst zijn spel herkenden als teken om 's avonds de wei in te komen.
Hoe een chifte kaval wordt gemaakt
Een chifte kaval is gemaakt van één lang stuk Europees essenhout, een lichte maar vrij harde houtsoort, en de wanden zijn angstaanjagend dun, ongeveer 2 mm. Daarom moet een paar op stokken of in een houten kist worden bewaard. Vroeger werd het hout vaak bedekt met schapendarmen om te voorkomen dat het zou splijten of lucht zou lekken, en de vingergaten werden zowel door de gedroogde darmen als door het hout heen gesneden. De gewone Bulgaarse kaval daarentegen is gemaakt van drie delen, met dikke wanden, een zwaardere houtsoort en verbindingen van ossenhoorn, die tegenwoordig vaak plastisch zijn.
Mijn fascinatie voor deze fluiten komt deels voort uit de manier waarop ze gemaakt worden: in een open veld, zonder machines of meetlatten, met niets zo zwaars dat het mensen in de weg zou zitten die met hun kuddes rondliepen. De boring wordt met de hand gemaakt en de buitenkant wordt met een trekmes uitgesneden, zonder draaibank. Er komt ook geen muzieksleutel aan te pas. Een klant vraagt om een lengte in de vorm van vuisten, die over elkaar op een stok worden gelegd, en de maker maakt de gaten met een tussenruimte van een vingerbreedte, waarbij hij zijn vinger harder op het hout drukt voor een langere fluit.
De familie Ferati uit Arachinovo, een dorpje vlakbij Skopje, meet de diameter van het uiteinde van de huls met de huls van een oud Turks Martini-geweer, met een kopdiameter van 14.75 mm, die er precies in moet passen. Liman Ferati zei ooit dat zijn zoon acht jaar training en oefening nodig zou hebben om een chifte kaval-set betrouwbaar te kunnen maken, net zoals Liman zelf door zijn vader, Islam, was opgeleid.
In Kosovo en Noord-Macedonië wordt een paar kavals bewaard op een sipki: twee stokken, gezaagd uit één beukenhout en verbonden door een gebeeldhouwd handvat, met stukjes oliedoek door gaten in de uiteinden van de stokken gestoken om de binnenkant van de kavals te bedekken. De kavals van Ferati en een paar uit Kosovo in het Horniman Museum dragen beide een gebeeldhouwde ruit, een teken van vruchtbaarheid. We zijn gewend om versiering en functie van elkaar te scheiden, maar de maker van de kavals beschouwt elk detail als een essentieel onderdeel van wat een kaval is, en elk gesprek met Islam Ferati over het puur "decoratieve" leidde, merkte ik, onmiddellijk tot verwarring.
Op zoek naar chifte kavals in Bulgarije
Als uitwisselingsstudent in Skopje midden jaren zeventig studeerde ik de Macedonische kaval bij twee oudere mannen, en de enige kavals die ik dat jaar zag waren chifte kavals gemaakt door Islam Ferati. In een artikel uit 1998 over de Ferati kavals schreef ik dat de paren, voor zover ik wist, niet meer in Bulgarije werden bespeeld. Een jaar later mailde de Bulgaarse kavalspeler en -leraar Lyuben Dosev me een recente foto van twee Bulgaren, die elk een van een paar vasthielden. Ik moest niet te snel concluderen, schreef hij, dat er niemand meer in Bulgarije is die deze instrumenten bespeelt!
Lyuben gaf me een achternaam, Terziev, en in 2000 reisde ik via Sofia en Blagoevgrad naar het dorp Ablanitsa in het zuidwesten van het Rhodopegebergte, vlak bij de Griekse grens. We brachten de avond door met luisteren naar Arben Terziev en zijn vriend die Rhodope-melodieën speelden. Hun kavals waren minstens veertig jaar oud en klonken vals naarmate de toonladder steeg, wat kan komen door een versleten boring of weinig recent gebruik. Een beetje plantaardige olie in de boring zou waarschijnlijk geholpen hebben.
Kwamen ze uit Ablanitsa? Absoluut. Wie had ze gemaakt? Arben en zijn vriend keken elkaar zwijgend aan. Ik wist van mijn zoektocht naar fluiten in Griekenland en Macedonië dat je dingen niet moet forceren, er hangt veel etnische en nationale trots omheen, dus ik veranderde van onderwerp. Arben speelde vervolgens voortreffelijk Thracische melodieën op een moderne driedelige kaval, hoewel zijn ware liefde, zei hij, helemaal niet de kaval was, maar de Turkse ney, en hij zou er alles voor over hebben om er een te zien.
Een paar met een opening tussen de handen
In 2005 vond ik in het historisch museum van Gotse Delchev, een stad op 22 kilometer van Ablanitsa, een andere set chifte kaval in een glazen vitrine op de derde verdieping van een prachtig oud herenhuis. Wat ik zag, ontnam me de adem. De vingergaten waren niet gelijkmatig verdeeld. Er was een grotere opening tussen de handen, tussen het derde en vierde gat, zoals bij de Turkse ney. De conservator, Spaska Paskova, was er vrij zeker van dat ze gemaakt waren in het dorp Beslen, vlakbij Ablanitsa.
Vanuit Gotse Delchev nam ik een taxi terug naar Ablanitsa. De ney die ik voor Arben had besteld, was aangekomen, vertelde zijn vader me, maar Arben was niet thuis. Daarna ging ik naar het nabijgelegen dorp Teplen, waar ik Ahmet Daud Navkof ontmoette. In het dorp had vroeger een kavalbouwer gewoond, Ali Ahmev, die ongeveer tien jaar eerder was overleden. Ahmet liet me zijn paar zien. Eén ervan was onherstelbaar beschadigd, maar het was nog steeds verbonden met zijn partner van tientallen jaren. Zijn vingers waren te stijf en artritisch om te spelen, dus speelde ik op de goede. Het leek tot leven te komen en het klonk perfect, ondanks dat er al weet ik hoe lang niet op gespeeld of geolied was. Het hout, zei hij, was "muzhdraf", wat, zoals ik later leerde, de benaming is voor essenhout in het zuidwesten van de Rhodopen.
Er waren dus nu drie Bulgaarse chifte kaval-sets: twee met gelijkmatige toonhoogte, het Teplen-paar dat perfect gestemd was en het Ablanitsa-paar dat duidelijk vals klonk, en het museumpaar met de opening tussen de wijzers. Ik kon niet geloven dat deze variaties van één maker afkomstig waren.
Kosovo en Noord-Macedonië
In Kosovo en Noord-Macedonië zijn de makers veel bekender dan in Bulgarije. In de jaren dertig, toen beide landen tot het Koninkrijk Joegoslavië behoorden, fotografeerde onderzoeker Peter Brömse twee kavalspelers uit Prizren die in Skopje woonden. Veel later vertelde de Kosovaarse maker en muzikant Shaqir Hoti (1936-2021) zijn levensverhaal aan Oral History Kosovo , een verhaal van 24 pagina's vol vreugde over muziek en de gruwelen van de oorlog, dat zeker de moeite waard is om te lezen.
In Gostivar maakte Salla Shabani onder andere kavals en gaf hij ook les in het bespelen ervan. Zijn leerlingen hebben bijgedragen aan de heropleving van het kavalspel onder volwassen etnische Albanezen in Noord-Macedonië, en ze zijn te horen op talloze YouTube-video's. In deze video zitten Shabani en Shefket Ismani in een bergweide en spelen ze samen een ezgi, een improvisatie, op twee lange kavals.
De kaval en de ney
Het instrumentenmuseum in Brussel, dat al sinds vóór 1899 twee Bulgaarse exemplaren bezit, noemt ze "een soort (Turkse) ney". De kaval en de ney verschillen echter aanzienlijk. De ney is gemaakt van riet en heeft een conische boring, de kaval is van hout. Neys worden op maat gemaakt, allemaal volgens dezelfde verhoudingen, en worden gebruikt voor het spelen van Turkse klassieke muziek, terwijl de kaval een volksinstrument is. Je zou een kaval niet verwachten in een Turks klassiek orkest.
Althans, dat dacht ik. Tijdens mijn eerste bezoek aan Istanbul in 1986, om de ney te bestuderen, woonde ik een repetitie bij van het Istanbul Radio Orkest, en naast de ney-speler waren er twee kaval-spelers! Ze speelden extreem legato, met meeslepende glissando's, hun noten zweefden boven het orkest, een geluid dat ik altijd aan de ney had toegeschreven. Ik leerde dat het beter is om van afstand geen algemene conclusies te trekken over de verwantschap tussen deze dwarsfluiten.
Als de Balkan-kavals uit Turkije afkomstig moeten zijn, lijkt het mij veel waarschijnlijker dat ze afkomstig zijn van Turkse herderskavals, wellicht gespeeld door Yörük-herders, dan van de ney, gezien de rigide aard van de Ottomaanse samenleving.
Waarom ik oude kavals meet
In de jaren dertig vroeg Brömse aan spelers hoe de afmetingen van hun instrumenten werden bepaald en kreeg geen andere verklaring dan dat de verhoudingen nu eenmaal zo moesten zijn. Ze hielden allemaal vol dat de vingergaten gelijkmatig verdeeld moesten zijn, hoewel niemand wist waarom. Niet elke kaval volgt die regel, en het paar in Beslen heeft 38 mm tussen de handen tegenover 27 mm tussen de meeste andere gaten. Jarenlang heb ik me afgevraagd wat de reden hiervoor kon zijn, afgezien van intonatie. Ik denk nu dat dat een verkeerde benadering is. Wat we zien is kennis die binnen families wordt doorgegeven, van de ene generatie op de andere, en dat maakt het ambacht erg conservatief als het gaat om verandering.
Er is nog steeds een manier om te controleren of een kaval zuiver gestemd is. Meestal wordt er op de eerste boventoon gespeeld. Speel met alle vingers op de grond behalve de onderste en blaas over om deze een kwint hoger te zetten. Je zou dan dezelfde toon moeten krijgen als wanneer je de duim omhoog houdt; de klankkleur is heel anders, maar de toonhoogte is hetzelfde. Zo niet, dan klopt de stemming van het instrument niet, of zit het duimgat in ieder geval op de verkeerde plek.
Het opmeten van fluiten lijkt misschien ouderwets, maar de kaval is geen viool; elke houtbewerker of machinebankwerker kan er een reconstrueren. Amerikaans hard esdoornhout, met zijn fijne nerf, is een prima alternatief voor essenhout, en een stuk esdoornhout van 76 cm lang en 2,5 cm dik, het soort dat voor biljartkeu's wordt gebruikt, kost ongeveer $15. Als mijn metingen iemand helpen om een oud paar weer nieuw leven in te blazen, misschien over een paar jaar, dan hebben ze hun doel gediend.
De andere reden is het eren van de ambachtslieden. Kavals uit Beslen bevinden zich in musea in Brussel, Sint-Petersburg, Gotse Delchev, Serres en Sofia, de twee in Sint-Petersburg al sinds 1872, maar niemand kent de familienamen van de mannen die ze maakten. Daarom schreef ik de burgemeester van Beslen, in het Engels en in het Bulgaars, met het verzoek om te helpen de namen van de Beslense makers, levend of niet, te verzamelen in een tijdschriftartikel dat jarenlang beschikbaar zal zijn. Op 3 februari 2026 schreef burgemeester Chapkanov terug dat hij er zo snel mogelijk aan zou werken.
Een bericht van Ethnic Musical
We willen Tony bedanken voor het delen van zijn onderzoek met ons. Het volledige artikel, met gedetailleerde tekeningen van elk paar, is gepubliceerd in het Journal of Turkish Organology.
We maken geen chifte kavals, maar onze Turkse dilsiz kaval wordt op dezelfde manier bespeeld: je blaast over de open rand, zonder mondstuk. We maken ook een kaval met mondstuk en een professionele kaval , die allemaal in onze kavalcollectie te vinden zijn.
Onze kavals zijn gemaakt van pruimenhout. Tony schreef ons dat veel mensen denken dat pruimenhout het beste hout is voor kavals, maar dat goede makers vaak abrikozenhout gebruikten, en aangezien beide houtsoorten donkerder worden met de tijd, betwijfelt hij of iemand het verschil zou kunnen zien.
Meer over de kaval: Kaval – Een instrument uit de adem van de herders en Kawala, Kaval & Ney: Een verhaal van drie fluiten.
Over Anthony Tammer. Dr. Anthony Tammer is een onafhankelijk onderzoeker, ambachtsman en gepensioneerd docent in Californië. Hij leerde de Macedonische kaval in Skopje in 1976, bestudeerde later de Turkse ney in Istanbul bij Fuat Türkelman en bouwt al vele jaren kavals en floghera's. Tot zijn eerdere werk behoort "Constructing the Turkish Ney" (1992).
Daniel Karni
Multi-instrumentalist, oedliefhebber en expert in Arabische en Turkse muziekinstrumenten. Oprichter van Ethnic Musical, een bedrijf dat sinds 2009 samenwerkt met instrumentenbouwers in Turkije, Armenië en daarbuiten om hoogwaardige handgemaakte Turkse en Arabische muziekinstrumenten te vervaardigen.