Zet een willekeurige upload van "Sari Gelin" op, luister dertig seconden en scroll dan naar beneden. In de reacties zie je iemand discussiëren over van wie het liedje is, en iemand anders antwoordt in hoofdletters. De titel speelt hierin een rol. In het Turks en Azerbeidzjaans betekent sarı gelin de gele bruid, of de blonde bruid. In het Armeens klinkt hetzelfde als Sari Aghjik, het meisje van de berg, omdat sar berg betekent. Het zijn twee verschillende woorden die toevallig hetzelfde klinken, en beide kanten zingen al generaties lang hun eigen versie.
Het instrument dat de meeste mensen associëren met "Sari Gelin" is onderwerp van dezelfde discussie als het lied zelf. Een korte pijp van fruitboomhout met een breed, dubbel riet van platgedrukt riet aan de bovenkant wordt duduk genoemd in Armenië, mey in Turkije en balaban in Azerbeidzjan en Iraans Azerbeidzjan. Het zijn nauwe verwanten met lokale verschillen in houtsoort, lengte en riet.
Wat “Sari Gelin” betekent, en de drie woordgroepen.
De melodie wordt in minstens drie verschillende teksten gezongen. De Turkse versie opent in de bazaar van Erzurum, "Erzurum çarşı pazar", en verwijst naar Palandöken, de berg die boven de stad uittorent. De Azerbeidzjaanse versie zegt tegen het meisje dat ze de uiteinden van haar haar niet moet vlechten, met een refrein dat ruwweg "wat kan ik eraan doen" betekent. De Armeense versie wordt meestal aangeduid met de eerste regel, "Vard siretsi", ik hield van een roos, en ze veranderde in een doorn. Het is in alle drie versies één melodiefamilie, hoewel de modus en het ritme van plaats tot plaats verschillen.
Rondom "Sari Gelin" bestaat een legende, en het is belangrijk om die als legende te blijven vertellen, want er bestaan verschillende versies die elkaar tegenspreken. Een moslimjongen is verliefd op een christelijk meisje, of andersom, maar de families of de geloofsovertuigingen maken het onmogelijk. Huseyn Javid schreef in 1914 een toneelstuk over dit soort verhalen, "Sheikh Sanan", en in 1999 verfilmde de Azerbeidzjaanse regisseur Yaver Rzayev het lied naar het lied.
Kardeş Türküler, de multiculturele groep uit Istanbul, sloeg op hun debuutalbum uit 1997 een andere weg in. Ze namen het nummer op als Sari Gyalin met een Turkse ondertitel, Dağlı Gelin, de bruid van de bergen, wat de Armeense betekenis is die in het Turks is vertaald. In hun eigen toelichting wordt het nummer omschreven als een Armeens volkslied. Sami Yusuf maakte in 2014 een Engelse en een Azerbeidzjaanse versie, en ook in zijn Engelse tekst wordt een roos in doornen veranderd, zoals de Armeense tekst al lange tijd doet. Of dat een knipoog of toeval is, heeft niemand laten blijken.
Waarom de ruzie over "Sari Gelin" zo luidruchtig werd
De commentaaroorlogen zijn het meest zichtbare deel. Onder een clip van Gasparyan schrijft iemand dat het lied puur Armeens is en door Turken is gestolen, en onder een clip van een Armeense zangeres verschijnt de hashtag #armenianplagiarism. Het bleef echter niet op YouTube staan. Het Azerbeidzjaanse auteursrechtbureau heeft het lied meermaals als Azerbeidzjaans geclaimd, waaronder een openbare waarschuwing aan de Turkse zangeres Sezen Aksu in 2012 toen ze aankondigde het in het Armeens op te nemen, en in januari 2026 opende het een onderzoek omdat de Iraanse televisie het lied als Armeens had gepresenteerd. In 2011 meldden Armeense media dat de Turkse minister van Buitenlandse Zaken, Ahmet Davutoğlu, het een Armeens lied had genoemd, maar die uitspraak verscheen alleen in Armeense media, dus beschouw het als een bericht en niet als een vaststaand feit.
Het meest aangrijpende aspect van dit verhaal heeft niets met muziek te maken. In 2003 werd op de Turkse staatstelevisie een zesdelige film uitgezonden, getiteld "Sarı Gelin: Ermeni Sorununun İç Yüzü", die de innerlijke kant van de Armeense kwestie belichtte. De film ontkende de Armeense genocide en gebruikte de titel van het lied. In 2008 werden dvd's verspreid onder Turkse basisscholen, met een vervolgactie van het Ministerie van Nationaal Onderwijs begin 2009. Nadat een brief, ondertekend door 510 mensen, premier Erdoğan had bereikt, verklaarde het ministerie dat de distributie was stopgezet, hoewel de dvd's nooit van de scholen werden teruggehaald. Het lied zelf had niets met dit alles te maken, maar werd desondanks wel met muziek geassocieerd.
Wat de documenten daadwerkelijk aantonen
Het oudste gedateerde blad dat ooit is gepresenteerd, is dat van Komitas. Het betreft een manuscript in zijn eigen handschrift, in Armeense notatie met de tekst, met als beginpunt het dorp Evjilar in Surmalu, provincie Jerevan, en ondertekend in juli 1913. Het bevindt zich in het Komitas Museum-Instituut. Aan Azerbeidzjaanse zijde arrangeerde en noteerde componist Asaf Zeynally het lied, en aangezien hij in 1932 overleed, is dat de meest recente datum. Het Turkse "Sari Gelin" staat in het volksrepertoire van de Turkse Nationale Toeristische Vereniging (TRT) als nummer 615, genoteerd door Muzaffer Sarısözen op basis van de muziek van zanger Hafız Faruk Kaleli, en de regel op het blad waar de verzameldatum zou moeten staan, is leeg.
Het artikel stelt dus dat Komitas het als eerste heeft opgeschreven. Dat is een gegeven bij het vastleggen van dingen, en volksliederen reizen vaak lange tijd rond voordat iemand er een pen bij in de buurt krijgt, waardoor het manuscript minder gestalte krijgt dan men zou willen. De Turkse musicoloog Süleyman Şenel merkte in een interview uit 2003 terecht op dat de melodische structuur niet met zekerheid eerder dan ongeveer de 18e eeuw kan worden gedateerd, en dat een analyse van een melodie op zichzelf nooit zal uitwijzen waar ze vandaan komt. Op de discussiepagina van Wikipedia, waar redacteuren blijven kibbelen over de titel van het artikel, concluderen sommigen uiteindelijk dat niemand het echt weet en waarschijnlijk ook nooit zal weten.
Duduk, mey en balaban: één pijp, drie namen
Het instrument dat de meeste mensen associëren met "Sari Gelin" is onderwerp van dezelfde discussie als het lied zelf. Een korte pijp van fruitboomhout met een breed, dubbel riet van platgedrukt riet aan de bovenkant wordt duduk genoemd in Armenië, mey in Turkije en balaban in Azerbeidzjan en Iraans Azerbeidzjan. Het zijn nauwe verwanten met lokale verschillen in houtsoort, lengte en riet.
| Duduk | Mey | bitterzoet | |
|---|---|---|---|
| Hout | abrikoos | Pruim, walnoot, abrikoos | Abrikoos, moerbei, walnoot |
| Lengte | Ongeveer 35 cm voor de meest voorkomende. | Drie maten, ongeveer 23 tot 44 cm. | Ongeveer 28 tot 30 cm |
| Vingergaten | 8 voorkanten, 1 duim | 7 voorkanten, 1 duim | 8 voorkanten, 1 duim |
| Geluid | Zachter, ronder | Een meer rietachtige, metaalachtige rand | |
In mijn handen is het verschil vooral de vorm, en de kamış van de duduk, dat is het grote, platte riet dat je erop zet, is zachter dan wat er op een mey of een balaban zit, waardoor de duduk minder metaalachtig klinkt. Als iemand me vraagt op welk van de drie instrumenten ze "Sari Gelin" moeten leren spelen, zeg ik duduk, en voor de klank op bijna elke opname waar mensen naar op zoek zijn, verwijs ik ze naar een duduk van abrikozenhout uit onze werkplaats.
UNESCO volgde uiteindelijk dezelfde tweedeling. "Duduk en zijn muziek" werd in 2005 uitgeroepen tot meesterwerk en in 2008 opgenomen in de Representatieve Lijst, ingediend door Armenië alleen, waarbij de warme, licht nasale klank wordt beschreven. Vervolgens werden in 2023 het vakmanschap en de uitvoeringskunst van de balaban en de mey aan dezelfde lijst toegevoegd , gezamenlijk ingediend door Azerbeidzjan en Turkije, waardoor één pijpenfamilie nu twee keer onder verschillende namen op de lijst staat.
Nog een detail staat in de UNESCO-tekst. Het riet van de duduk is afkomstig van een plant die langs de Arax groeit, en de Arax is de rivier die langs de grens tussen deze landen stroomt. Het riet voor alle drie de duduks wordt dus min of meer van dezelfde rivieroever gesneden.
Teheran, september 2003
In september 2003 zat Jivan Gasparyan in het Niavaran-paleis in Teheran samen met de Iraanse muzikant Hossein Alizadeh en namen ze het nummer live op voor een publiek: de Armeense duduk tegenover Alizadehs Iraanse strijkers, met zang die in één uitvoering wisselt tussen Azerbeidzjaans, Armeens en Perzisch. Het nummer verscheen op het album "Endless Vision", dat later genomineerd werd voor een Grammy. Als je één versie van het nummer wilt horen, laat het dan deze zijn.
De reacties onder de uploads zijn nog steeds een puinhoop, zoals verwacht, met dezelfde beschuldigingen als overal elders. Maar één reageerder, die postte onder de naam Ultimate_Persia, liet een zin achter die later door een schrijver die over het nummer schreef werd geciteerd: we zijn allemaal buren in deze regio die dezelfde geschiedenis delen, en hij vroeg mensen om "haat en nationalisme onze liefde voor muziek niet te laten overschaduwen". Gasparyan zei iets soortgelijks toen de BBC hem vroeg naar het spelen met Turkse en Azerbeidzjaanse muzikanten: dat hij zich niet met politiek bezighoudt, alleen met kunst, en dat er geen grenzen zijn als je talent hebt. Ik denk dat hij gelijk heeft, en "Sari Gelin" is ouder dan al deze grenzen, wat waarschijnlijk de reden is waarom alle drie de partijen er zo zeker van zijn dat het van hen is.
Daniel Karni
Multi-instrumentalist, oedliefhebber en expert in Arabische en Turkse muziekinstrumenten. Oprichter van Ethnic Musical, een bedrijf dat sinds 2009 samenwerkt met instrumentenbouwers in Turkije, Armenië en daarbuiten om hoogwaardige handgemaakte Turkse en Arabische muziekinstrumenten te vervaardigen.